پيدايش بسطام :

با استناد به كتابهاي خطي موجود در بسطام قديمي ترين سندي كه بر وجود تمدن بسطام دلالت مي كند ماجرايي است كه مربوط به تعيين حدود قومس و طبرستان در زمان منوچهر پيشدادي (هم عصربا حضرت موسي ) مي باشد و در آن زمان سرحدات بسطام را بعنوان مرز بين دو منطقه قومس و طبرستان در نظر ميگيرند .

همچنين از واژه اوستايي  ويستاخما به معني خيلي قديمي و جاودان در اوستا آمده كه اشاره به بسطام دارد همچنين در زمان خسرو پرويز در اثر وقوع تنشي كه در دربار كه منجر به  كشته شدن تعداد زيادي از شاهزاده گان گرديد دايي خسرو پرويز به نام وسطام  از ترس جان خويش از دربار فرار ميكند و در مسير حركتش به منطقه ي خوش آب و هوايي در حوالي بسطام فعلي ميرسد و در اين ناحيه ساكن  مي شود و ياعث آبادي و رونق منطقه مي شود و چون باعث شكوفايي تمدن منطقه گرديده بود نام منطقه را به احترام وي وسطام مي گذارند و به مرور زمان به اين واژه تبديل به بسطام مي شود .

طبيعت شهر بسطام در باستان :

هم اكنون كه به نقشه جغرافيايي ايران مي نگريم مركز ايران را كويري وسيع در بر گرفته كه روزگاري نه چندان دور اين كوير در زير درياي مركز ايران وجود داشته كه اسناد بسياري براي اثبات وجود اين دريا مي توان ذكر كرد كه از جمله اين اسناد كشفيات باستان شناسي در جيرفت است كه عليرغم قرار گرفتن اين شهر در كوير مركزي ايران لوازم ماهي گيري و قايق راني در اين منطقه يافت شده است ، همچنين وجود باتلاق در روستاي طرود در 130 كيلومتري جنوب شاهرود در دل كوير ، و يا نام شهر شاهرود كه در نزديكي بسطام واقع شده ، در هر نقطه اي از شاهرود با حفر زمين به بستر رودخانه ميرسيم و اين نشانگر وجود رودخانه اي بسيار عظيم مي باشد كه به درياي مركزي ايران ميريخته و همچنين نام شاهرود نشانگر اين است كه رود هاي زيادي در اين منطقه وجود داشته ولي اين رود از همه بزرگتر بوده است .

پس با توجه به وجود اين دريا بسطام بين دو دريا خزر و درياي مركزي واقع بوده است  و داراي آب و هوايي شبيه به مناطق حاشيه درياي خزر بوده است

و وجود اين آب و هوا باعث رونق كشاورزي و برپايي شهر هاي بزرگ ، آباد و قنوات فراوان ، باغات وسيع كه گفته مي شود طول اين باغها تا روستاي تيل آباد فعلي ميرسيده همچنين اين باغات آنقدر گسترده بوده كه گفته شده يك درخت انگور را تا 16 كيلومتر با تكنيك خوابانيدن گسترش داده بودند و اين همه نشاني بر عظمت و رونق تمدن بسطام در دوران گذشته است .

بسطام از سلوكيان تا اشكانيان :

تمدن بسطام هر روز در حال گسترش و شكوفايي بيشتر بود تا زماني كه آتش انتقام جويي و جهانگشايي اسكندر گجسته تمدن هاي دنياي قديم را يكي پس از ديگري در خود فرو مي برد و خاكسترشان مي ساخت سپاهيان اسكندر بعد از رسيدن به بسطام شروع به غارت و كشتار مردم بي دفاع كردند و بعد از عبور شان از شهر چيزي جز دود وخاكستر و خون مردم بي گناه در شهر باقي نمانده بود . و در واقع همين عبور سپاه اسكندر از اين منطقه خود گواهي است بر اينكه منطقه قومس در ان دوران بسيار سر سبز و خوش آب و هوا بوده و داراي رود هاي فراوان بوده چون  اسكندر سعي ميكرد سپاهش را از كنار  رودخانه ها و دريا ها عبور دهد تا دغدغه تامين آب و غذا براي سپاهش را نداشته باشد .

اسكندر در مسير برگشت از هند به طرف بابل  نيز از منطقه قومس قصد عبور داشت كه در حوالي بسطام فعلي توسط اطرافيانش مسموم مي شود و سپس در بابل ميميرد بعد از اسكندر سلوكيان بر ايران به مدت چندين سال حكومت كردند تا وقتي كه در سال 250 پيش از ميلاد ارشك  موسس سلسله اشكانيان به كمك قبيله آپارني منطقه هيركانه(گرگان) و پايتخت آن زدراكارته(استرآباد) را از سلطه سلوكيان به در آورد  و از اين پس سلسله اشكانيان شروع به گسترش ميكند و دوران سلطنت پارتي ها بر ايران آغاز مي شود.

و با گسترش قدرت اشكانيان آنان توانستند مركز حكومت خود را به هكاتم پليس يا صد دروازه (دامغان) تغيير دهند و بعد از آن اردوان همدان را تسخير كرد اما آنتيخوس دوم آنها را از آنجا بيرون راند و در تعقيب اردوان تا هيركانه را غارت كرد كه زبانه هاي اين آتش دوباره بسطام را در بر گرفت و اين بار اين ضربات آنقدر كاري بود كه اثرات آن تا زمان ساسانيان بر پيكر بسطام باقي ماند و اين وسطام دايي خسرو پرويز بود باعث شكل گيري دوباره تمدن بسطام گرديد.

بسطام در حمله اعراب و پس از آن :

سعد وقاص در سال 14 هجري قمري با يك لشكر 7000 نفري مدينه را به قصد فتح  امپراطوري ساساني ترك كرد و بسمت عراق حركت كرد در سال 21 هجري قمري همدان وماهين و جي (اصفهان) بدست نعيم ابن مقرن  و ابوموسي اشعري فتح شد در سال 22 ه ق ري ، گرگان ، قزوين ، قومس ، خراسان و طبرستان فتح شدند. و اين فتوحات تا پايان قرن اول هجري ادامه داشت كه جمعا فتح كامل ايران بدست اعراب 100 سال بطول انجاميد و در اين بين بسياري از سربازان سپاه اسلام در شهر هاي ايران ساكن شده و با اهالي همان شهر آميرش نمودند كه امروز ما در جامعه حاصل اين آميزش را نام هاي فاميلي مركب با عرب را مي بينيم كه حاصل همان اميزش است .

قابل ذكر است كه در سال 30 ام هجري سپاه اسلام به فرماندهي حسن ابن علي و حسين ابن علي همراه با سعيد ابن عاص جهت فتح كامل گرگان از جاده ري – خراسان صورت گرفته و شهر بسطام شاهد عبور اين بزرگان بوده است كه فتح گرگان نيز به بركت حضور فرماندهاني قابل و دانا بدون خونريزي انجام مي شود.

نابودي تمدن بسطام :

در كتاب سني ملوك الارض و الانبيا آمده كه در سال 241هجري بلاياي طبيعي فراواني از جمله باريدن آتش از آسمان ( يا همان رعد و برق هاي فراوان و متعدد به مدت طولاني ) و زلزله وحشتناكي باعث مسدود شدن قنوات بسطام مي شود و اين امر باعث نابودي كشاورزي و باغات منطقه گرديده و به تبعه آن قحطي و شيوع بيماري هاي همه گير آرام آرام تمدن بسطام را به زانو در آورد و به نابودي كشاند و از آن پس ديگر هيچ گاه بسطام نتوانست قدرت و عظمت سابق خود را از تاريخ باز پس بگيرد و همواره به صورت شهري كوچك باقي ماند

در كتاب تتمه المنتهي (محدث قمي) اين زلزله را بگونه اي ديگر شرح داده است :

وي دامنه زلزله را بسيار وسيع ذكر ميكند بطوري كه مي گويد در يك ساعت تمامي شهر هاي اصفهان ، قم ، دامغان ، طبرستان و كاشان با خاك يكسان گرديدند

مجموعه تاريخي بسطام :

مجموعه بسطام به صورت يك نماد از دوره هاي تاريخي گوناگون ايران به تنهايي در بر گيرنده ي چندين دوره تاريخي بسيار مهم دوره قبل از سلجوقيان ، سلسله سلجوقي ، خوارزمشاهيان، حمله مغول ها و ايلخانيان و تيموريان  مي باشد

در قرن دوم هجري بسطام يكي از برترين انسانها را از نسل بشر در خود پرورش داد ابو يزيد طيفوربن عيسي بن آدم سروشان ملقب به سلطان العارفين بايزيد بسطامي در محله زرتشتيان بسطام در خانواده ي تازه مسلماني چشم به جهان گشود تا با تلاش هاي خود در جهت اعتلاي انسانيت و گسترش بينشي خاص در خدا پرستي تمام عمر خود را در اين راه صرف كند و شاگردان بزرگي را پرورش دهد و امروز به عنوان يكي از اركان عرفان از شهرت جهاني برخوردار است . محل اقامت بايزيد در همان مكاني بود كه امروز مجموعه بسطام واقع شده است و همچنين هنوز مسجد بايزيد در مجموعه پا برجا است ، لازم به ذكر است  اين مسجد در دوره هاي بعدي تاريخي بار ها و بار ها  مرمت و باز سازي شده است

منار سلجوقي :

هم اكنون قديمي ترين سازه اي كه در مجموعه به چشم مي خورد منار سلجوقي است كه در كنار گنبد امام زاده قرار دارد و همانطور كه از اسمش پيداست در زمان سلجوقيان (قرن 4 ه.ق)  بنا گرديده  قابل ذكر است كه اين بنا قديمي ترين منار جنبان ايران مي باشد در مركز اين منار محوري چوبي قرار دارد كه با تكان دادن آن كل منار حركت ميكند ولي امروزه متاسفانه در حال تخريب است .

مسجد بايزيد :

اين مسجد نيز هم زمان با منار در زمان سلجوقيان (قرن 4 ه.ق) ساخته شده است كه در دوره هاي بعدي بارها بازسازي شده است و داراي محرابي بسيار زيبا با گچبري هاي منحصر بفرد است همچنين در روي ديوار هاي مسجد در نزديكي سقف هم آياتي از قرآن با  گچبري هاي زيبايي نوشته شده كه در زمان قاجار بوسيله گچ پوشيده شده بودند كه به تازگي از زير گچ بيرون اورده شده اند و همچنيناين مسجد داراي  زير زميني است كه گفته مي شود خوابگاه مريدان و شاگردان بايزيد بوده است ولي هنوز در حال كاوش است

بناي مجموعه بايزيد :

همانطور كه گفته شد در زمان سلجوقيان در مجموعه بسطام مسجد و مناري ساخته شده بود كه در سال 613 ه.ق سپاه مغول وارد امپراطوري خوارزمشاهيان شده و از شرق آتش مغول ايران را به ويرانه اي بدل كرد و هيچ شهر آبادي براي ايران باقي نماند از اين پس سلطه ايلخانان مغول بر ايران آغاز مي شود سپس در سال 670 ه.ق سپاه مغول حمله تازه اي را براي سركوب مخالفان از جمله اسماعيليه آغاز ميكند كه در اين حمله سپاهيان مغول به جهت اشنايي با فرهنگ ايراني و اسلامي كمتر تخريب و بيشتر به آباداني روي آوردند كه از آن جمله مي توان به بسطام اشاره كرد .

هنگامي كه غازان خان سردارمغولي به همراه سپاه خويش به بسطام رسيد بناي سلجوقي مسجد بايزيد توجه او را جلب كرد و از سپاهيانش خواست كه راجع به بنا تحقيق كنند پس از آن كه متوجه شده آن بنا آرامگاه  امام زاده است به سپاهيانش دستور داد كه بنا را تخريب كنند و لي بعد از آنكه مردم بسطام از وجنات بايزيد بسطامي برايش تعريف كردند به جهت انكه شيفته عرفان ايران بود دستور آباداني بنا را صادر كرد .

غازان خان دستور داد گنبدي رفيع بسازند و جسد بايزيد را به آن منتقل كنند كه شيوه معماري بنا كاملا گوياي اين است كه يك بناي ايلخاني مي باشد . بعد از اتمام ساخت بنا كه حدود 17 سال بطول انجاميد غازان خان اقدام به انتقال جسد نمود كه با مخالفت مردم مواجه شد و همچنين انتقال جسد به داخل سرداب زير گنبد مخالف وصيت بايزيد بود ، زيرا وي وصيت كرده بود كه مزارش سقف نداشته باشد. و اين باعث شده كه غازان خان از تصميمش منصرف شود سپس ايوان غازان خان را ساخت كه بنايي بسيار رفيع و زيباست اين بنا نشان مي دهد كه مجموعه داراي صحن ديگري بوده كه پس از تخريب آن صحن ايوان مسدود مي شود   . پس از درگذشت غازان خان برادرش الجاتيو والي خراسان شد و ادامه ساخت بنا را پي گرفت و دالان الجاتيو را ساخت كه بسيار زيبا و خيره كننده است اين دالان در گذشته ورودي اصلي مجموعه بوده است و در ساخت ان از لاجورد ايراني استفاده شده همچنين گچبري هاي منحصر بفردي در اين بنا به چشم مي خورد .

اين بنا در زمان ناصر الدين شاه قاجار باز سازي شده كه كتيبه ي آن در درون بنا به صورت گچبري ديده مي شود .

همچنين برادر زاده بايزيد معروف به بايزيد ثاني كه يكي از مريدان بايزيد بوده و گفته شده كه به بايزيد بسيار نزديك بوده در زير ديوار اين دالان مدفون است .

همچنين الجاتيو بعد ها  براي حفظ تقارن بنا گنبدي مشابه گنبد غازان خاني بر روي بارگاه امام زاده  مي سازد

برج كاشانه (غازانه) :

يكي ديگر از شاهكار هاي دوره ي ايلخاني برج كاشانه است كه در كنار مسجد جامع بسطام واقع شده اين برج دومين برج سفالي ايران از نظر اهميت بعد از ميل گنبد  مي باشد ارتفاع برج از بيرون 20 متر و از داخل 24 متر است در كاوش هاي اخير درون برج سردابي 4 متري كشف شد كه اين دليل ارتفاع بيشتر برج از داخل مي باشد اين برج يك بناي 60 وجهي است كه گويا در ان زمان بعنوان به عنوان تقويمي خاص به كار مي رفته و دليل ساختار 60 وجهي آن رواج سيستم اعداد 60 60 تي يوناني در آن زمان در ايران مي باشد . اين برج به دستور غازان خان بنا شده و به همين دليل به ان برج غازانه گفته ميشده و به علت تلفظ مشكل آن به مرور زومان به كاشانه بدل شده در زمان زردشت در محل برج آتشكده اي وجود داشته كه بعد از حمله اعراب به بسطام آتشكده تخريب مي شود و به جاي آن مسجد جامع ساخته مي شود .

صومعه بايزيد :

اين قسمت كه در واقع چله نشين و محل عبادت بايزيد بوده از دو اتاق تو در تو تشكيل شده كه در درون اين اتاق ها با گچبري هاي بي نظيري در زمان ايلخاني مزين گرديده  در بالاي اين دو اتاق ، اتاق ديگري وجود دارد كه به احتمال زياد محل اقامت مادر بايزيد بوده است

قنات بسطام:

قنات يكي از شاهكار هاي مهندسي بشر است  كه ابداع كننده اين شيوه استخراج آبهاي زير زميني بدون شك ايرانيان بوده اند در ايران قنوات بسيار قديمي و شگفت انگيزي وجود دارد كه نشان دهدنده علم پيشينيان ما در زمينه علوم مختلف است يكي از عجيب ترين قنات هاي ايران قنات گناباد مي باشد كه بسيار شگفت انگيز است زيرا سر چاه قنات داراي عمق بسيار زيادي(300 متر) است كه هنوز شيوه حفر آن مشخص نشده ، قنات بسطام نيز داراي قدمت بسيار زيادي است از داستانهايي كه راجع به بايزيد و قنات نقل ميشود مي توان فهميد كه اين قنات داراي قدمتي بيش از 1000 سال مي باشد ، كه هنوز پا برجاست و آب آن مورد استفاده مردم بسطام قرار ميگيرد.

مسجد جامع بسطام :

اين مسجد در سال 706 ه.ق ساخته شده است داراي محرابي بسيار زيبا  با گچبري هاي خاصي  مي باشد قابل ذكر است كه درب ورودي برج كاشانه از داخل همين مسجد مي باشد.

سنگ قبر بايزيد:

اين سنگ قبر از جنس مرمر سفيد رنگ مي باشد و در واقع سنگ قبر متعلق به بايزيد نمي باشد بر روي سنگ قبر نام شخصي به نام قاضي ملك از واليان منطقه بسطام نوشته شده و مشخص نيست كي و چگونه بر روي قبر بايزيد گذاشاه شده است

شاهزاده افغان :

يكي از شاهزادهگاه افغاني كه يكي از معاونين سيد جمال الدين اسد آبادي بوده در مسير حركت خود در حال عبور از بسطام بوده كه در اثر مريضي در بسطام فوت ميكند و با توجه به وصيت خود او  وي را درپايين پاي  بايزيد دفن ميكنند.

سردابهاي متعدد در زير بنا ها :

به علت ارتفاع و وزن بسيار زياد بنا ها و حفظ آنها از تخريب توسط زلزله در زير بناي گنبد غازان خان و هم در زير شبستان داخلي و چند جاي ديگر سردابهاي متعددي ساخته شده است و اين نشان مي دهد كه مهندس معمار سازنده اين بنا هاي باشكوه نكات ايمني ساختمان بنا را از نظر دور نداشته است

امير تاج الدين بسطامي :

امير تاج الدين بسطامي در زمان حكومت سلطان محمد خوارزم شاه والي بسطام بوده با توجه به شواهد تاريخي سلطان خوارزمشاهي به امير تاج الدين بسيار اعتماد داشته و بين ايشان رابطه خاصي وجود داشته چون در مسير فرارش از جلوي سپاه مغول از نيمي از شهر هاي قلمرو خود مي گذرد و خزانه خود را به همراه مي برد ولي هنگامي كه به بسطام مي رسد خزانه خود را كه مقدار زيادي جواهرات گرانبها بوده را به امير تاج الدين مي سپارد و به فرار خود ادامه ميدهد و سپاه مغول كه تمام ايران را براي يافتن آن گنج عظيم شخم زد هرگز نتوانست به آن دست يابد و اين نشان ميدهد كه احتمال دارد اين گنجينه عظيم هنوز در جايي حوالي بسطام مخفي شده باشد.

اسامي بعضي از امراء منطقه بسطام و توابع و قومس :

1-    غسان بن عباد ، در زمان عباسيان

2-    طاهر بن حسين ، در زمان عباسيان

3-    امير تاج الدين بسطامي ، در زمان خوارزمشاهيان

4-    امير ولي پسر شيخ علي هندو ، در زمان مغول

5-    ابراهيم بن معاذ ، در زمان حكومت علويان

6-     سيد قاسم بن علي ، در زمان حكومت علويان

7-    ابوالعباس بن ابي كاليجار، در زمان زياريان و سامانيان

8-    ماكان پسر كاكي، در زمان زياريان و سامانيان

9-    ابو قاسم سميجور ، در زمان زياريان

10-     رافع بن هرثمه ، در زمان مامون عباسي

11-     عبدالله خجستاني ، در زمان صفاريان

12-     تاج الدين توران شاه بن زردستان ، در زمان زياريان

13-     نصر بن حسن فيروزان ، در زمان حكومت آل بويه

14-     ابو علي حموي ، در زمان زياريان

15-     طغرل ، در زمان سلجوقي

16-     جمال الدين آي آبه ، در زمان سلجوقيان

17-     سيف الدين روس ، در زمان سلجوقيان

18-     عليشاه برادر سلطان محمد خوارزم شاه ، در زمان خوارزمشاهيان

19-     اركلي ، در زمان خوارزمشاهيان

20-     اسپهبد علاء الدوله ، در زمان سنجر سلجوقي

21-     اربرز ترك نژاد ، در زمان غزنويان

22-     درويش هندوي مشهدي ، در زمان سربداران

23-     امير نصر الله ، در زمان سربداران

24-     خواجه نجم الدين علي مويد ، در زمان سربداران

25-     ابراهيم خان بغايري ، در زمان كريم خان زند

26-     حسين قلي خان قاجار ، در زمان قاجاريه

27-     جعفر قلي خان قاجار، در زمان قاجاريه

28-     سليمان خان دنبلي، در زمان قاجاريه

29-     محمد تقي خان حوانشير، در زمان قاجاريه

30-     محمد تقي خان كشيك چي باشي، در زمان قاجاريه

31-     جان محمد خان دولو قاجار ، در زمان قاجاريه